آزمایش کبد: انواع، آمادگی، نحوه انجام و تفسیر نتایج

آزمایش کبد، یکی از آزمایش‌ های خون برای بررسی عملکرد و سلامت کبد است و می‌ تواند اطلاعاتی درباره آسیب یا اختلال احتمالی این عضو ارائه دهد.

این آزمایش معمولاً مجموعه ‌ای از شاخص‌ ها مانند ALT، AST، ALP، GGT، بیلی‌ روبین، آلبومین و PT/INR را بررسی می‌ کند و در صورت نیاز، آزمایش‌ های تکمیلی و روش ‌های تصویربرداری نیز برای ارزیابی دقیق ‌تر وضعیت کبد انجام می‌ شوند.

در این مقاله، با انواع آزمایش ‌های کبد، مهم ‌ترین پارامترهای آن، تفسیر نتایج، آزمایش ‌های تکمیلی و آمادگی ‌های لازم پیش از انجام آزمایش آشنا می ‌شوید.

نکته مهم: نتیجه غیرطبیعی یک آزمایش به ‌تنهایی به معنای ابتلا به بیماری کبدی نیست و باید در کنار سایر نتایج آزمایش، علائم و شرایط فرد توسط پزشک تفسیر شود.

کبد چه وظایفی در بدن دارد؟

کبد، بزرگ ‌ترین غده در بدن انسان است که در ناحیه شکم قرار دارد و نقش مهمی در حفظ سلامت و سم ‌زدایی از بدن ایفا می ‌کند.

• عملکرد کبد برای فعالیت طبیعی فرآیندهای متابولیک بدن ضروری است و با تصفیه مواد مضر از خون و تجزیه داروها و الکل، نقش مهمی در حفظ سلامت بدن دارد.
• در فرآیند گوارش نقش دارد، صفرا تولید می ‌کند و پروتئین‌ ها و آنزیم ‌های مهم مورد نیاز بدن را می‌ سازد.
• کلسترول تولید می ‌کند که یکی از اجزای مهم صفرا است و خون ورودی به کبد را تصفیه می ‌کند.
• نشاسته را ذخیره می ‌کند.
• بسیاری از پروتئین ‌های حیاتی و عوامل انعقاد خون را تولید می ‌کند.
• ویتامین‌ های A، D  و B12 را ذخیره می ‌کند.
• نقش مهمی در تجزیه مواد سمی و حذف سموم از خون، متابولیسم آهن و مس و متابولیسم بیلی‌ روبین دارد.

آزمایش کبد چیست؟

آزمایش کبد، از آزمایش‌ های خون رایج برای بررسی عملکرد کبد و میزان درست کار کردن آن است که در آزمایشگاه و با بررسی نمونه خون انجام می شود.

این آزمایش،‌ مقدار پروتئین ‌های مختلف، آنزیم‌ ها و سایر مواد موجود در خون را اندازه ‌گیری می‌ کند و به پزشک کمک می ‌کند تا بیماری ‌ها و مشکلات کبدی را شناسایی کند، میزان شدت مشکلات کبدی را بررسی و میزان اثربخشی درمان و روند بهبود بیماری را پیگیری نماید.

به آزمایش ‌های کبد، آزمایش‌ های عملکرد کبدی (Hepatic Function Tests) نیز گفته می‌ شود.

آزمایش کبد، اطلاعاتی درباره اختلالات التهابی کبد، دفع صفرا و اثرات سمی داروها، الکل، مواد دارویی و سایر مواد سمی بر کبد ارائه می ‌دهد.

اگر نتایج آزمایش کبد مقادیری خارج از محدوده طبیعی را نشان دهند، نیاز به انجام آزمایش ‌های بیشتر، به میزان انحراف نتایج از محدوده طبیعی بستگی خواهد داشت.

آزمایش کبد چه زمانی توصیه می ‌شود؟

پزشک ممکن است برای بررسی مشکلات کبدی و پایش سلامت کبد، انجام آزمایش کبد را برای شما تجویز کند، به ویژه اگر:

• به بیماری یا اختلال کبدی مبتلا هستید یا احتمال ابتلا به آن وجود دارد.
• به سیروز کبدی مبتلا هستید یا احتمال ابتلا به آن وجود دارد.
• به عفونت ناشی از ویروس هپاتیت مبتلا هستید یا احتمال وجود چنین عفونتی مطرح است.
• علائمی از انسداد مجاری صفراوی دارید؛ یعنی مجاری صفراوی مسدود شده اند و در نتیجه صفرا نمی تواند به درستی وارد روده شود.
• الکل زیادی مصرف می کنید.
• در خانواده شما سابقه بیماری کبدی وجود دارد.
• داروهایی مصرف می کنید که ممکن است بر عملکرد کبد تأثیر بگذارند.

پزشک ممکن است در صورت وجود علائمی مانند موارد زیر، انجام آزمایش های کبد را برای شما تجویز کند:

• زردی (یرقان)؛ یعنی زرد شدن پوست یا سفیدی چشم ها
• ادرار تیره رنگ یا مدفوع کم رنگ
• تهوع و استفراغ
• درد یا تورم شکم
• خارش پوست

پارامترهای اصلی آزمایش خون کبد

ALT (آلانین آمینو ترانسفراز)

ALT آنزیم اختصاصی کبد است که در متابولیسم اسیدهای آمینه نقش دارد و می تواند نشان دهنده سلامت سلول های کبدی باشد و هنگامی که کبد آسیب می بیند، ALT وارد جریان خون می شود.

بالا بودن سطح ALT در آزمایش خون می تواند نشانه مشکلات کبدی مانند التهاب، ایجاد بافت اسکار یا وجود تومور باشد.

افزایش سطح  ALT ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:

• هپاتیت حاد
• برخی تومورهای کبدی
• سیروز کبدی
• مصرف بعضی داروها، مانند داروهای کاهنده کلسترول
• تماس مداوم با مواد شیمیایی
• سنگ های صفراوی

AST (آسپارتات آمینو ترانسفراز)

AST آنزیم دیگری است که توسط کبد و همچنین اندام های دیگری مانند عضلات تولید می شود و در متابولیسم اسیدهای آمینه نقش دارد و می تواند نشان دهنده آسیب کبدی باشد. این آنزیم عمدتاً در کبد و قلب وجود دارد، اما در مغز و کلیه ها نیز یافت می شود.

این آنزیم نیز با آزمایش خون اندازه گیری می شود و به طور طبیعی به مقدار کمی در خون وجود دارد، اما در صورت آسیب به اندام ها، سطح آن در خون به میزان قابل توجهی افزایش می یابد.

افزایش AST می تواند با آسیب سمی کبد ناشی از مصرف الکل مرتبط باشد.

افزایش سطح  AST ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:

• تومور بدخیم کبد
• استنشاق مواد سمی، مانند حلال های آلی
• هپاتیت ویروسی
• آسیب مزمن سلول های کبدی
• مصرف برخی داروها
• سنگ های صفراوی

ALP (آلکالین فسفاتاز)

ALP آنزیمی است که بیشتر در کبد و استخوان ها تولید و با آزمایش خون اندازه گیری می شود.

بالا بودن سطح آن می تواند با مشکلات کبدی و انسداد مجاری صفراوی مرتبط باشد.

افزایش سطح  ALP ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:

• سرطان کبد
• سیروز کبدی
• پوکی استخوان
• سنگ های صفراوی و انسداد مجاری صفراوی

GGT (گاما گلوتامیل ترانسفراز)

GGT آنزیمی کبدی است که اغلب همراه با سایر آنزیم ها برای ارزیابی مشکلات کبدی اندازه گیری می شود. اگر سطح آلکالین فسفاتاز و GGT هر دو بالاتر از حد طبیعی باشند، ممکن است نشانه بیماری یا انسداد مجاری صفراوی کبد باشد. این وضعیت همچنین می تواند نشانه کبد چرب یا آسیب کبدی ناشی از مصرف الکل باشد.

افزایش سطح  GGT ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:

• اختلال عملکرد کبد
• انسداد مجاری صفراوی
• تومور بدخیم کبد
• هپاتیت ویروسی

بیلی‌ روبین

بیلی ‌روبین ماده ‌ای زرد رنگ است که از تجزیه هموگلوبین ایجاد می ‌شود و کبد آن را برای دفع از بدن پردازش می‌ کند.

افزایش بیلی ‌روبین می ‌تواند باعث زردی پوست و چشم ‌ها و خارش شود. در آزمایش کبد معمولاً بیلی‌ روبین تام و مستقیم اندازه ‌گیری می ‌شوند.

افزایش بیلی ‌روبین ممکن است با موارد زیر مرتبط باشد:

• مشکلات کبد یا مجاری صفراوی
• سندرم گیلبرت
• همولیز یا تجزیه غیرطبیعی گلبول‌ های قرمز
• زردی نوزادی (یرقان)

آلبومین

این مورد یکی دیگر از پارامترهای آزمایش کبد است و میزان پروتئینی که توسط کبد تولید می شود را اندازه گیری و به تنظیم مایعات بدن کمک می کند. در افراد مبتلا به بیماری کبدی، سطح آلبومین خون (آلبومین سرم) اغلب پایین است.

PT/INR

این پارامتر بررسی می کند که خون چه مدت زمانی برای تشکیل لخته نیاز دارد. کبد پروتئینی تولید می کند که به انعقاد خون کمک می کند. مشکلات مربوط به انعقاد خون می توانند نشانه بیماری کبدی باشند.

نکته:  افزایش هر یک از پارامترهای فوق به ‌تنهایی علت مشخصی را نشان نمی‌ دهد و برای تفسیر دقیق باید سایر نتایج آزمایش کبد نیز بررسی شوند.

آزمایش ‌های تکمیلی مرتبط با کبد

در برخی شرایط، پزشک برای بررسی دقیق ‌تر وضعیت کبد ممکن است آزمایش ‌های تکمیلی تجویز کند که مهم ‌ترین آن ‌ها عبارت ‌اند از:

• AFP (آلفا فتوپروتئین): بالا بودن سطح آن در خون بزرگسالان می تواند با سرطان کبد یا آسیب و بازسازی کبد مرتبط باشد.
• CBC: بررسی گلبول‌ های قرمز، گلبول ‌های سفید و پلاکت‌ ها؛ کاهش پلاکت ‌ها ممکن است در بیماری ‌های پیشرفته کبدی دیده شود.
• گلوکز: کبد سالم به بدن کمک می کند سطح گلوکز را در محدوده طبیعی حفظ کند. بررسی گلوکز می‌تواند بخشی از ارزیابی وضعیت عمومی بدن باشد.
• آزمایش های هپاتیت: برای شناسایی هپاتیت های ویروسی مانند A، B، C، D و E  استفاده می شوند.
• 5NT (نوکلئو تیداز5-): این آنزیم در چندین اندام تولید می شود، اما فقط توسط کبد وارد جریان خون می شود. بالا یا پایین بودن سطح آن ممکن است نشانه بیماری کبدی باشد.
• SBA (اسیدهای صفراوی سرم): این آزمایش کاربرد بالینی محدودی دارد و ممکن است در برخی زنان بارداری که با خارش و نتایج غیرطبیعی آزمایش کبد مواجه هستند، انجام شود.
• ویتامین ‌های A، D، E  و K : در شرایط خاص برای بررسی وضعیت جذب و ذخیره، مورد ارزیابی قرار می ‌گیرند.
• روی (Zinc): اگر آزمایش خون نشان دهد که سطح روی پایین است، ممکن است به این معنا باشد که کبد آن را به درستی جذب نمی کند.
• آزمایش‌های تخصصی‌ تر: آنتی ‌بادی ‌های خودایمنی، سرولوپلاسمین برای بررسی بیماری ویلسون، آزمایش ‌های آهن برای هموکروماتوز و آلفا-1 آنتی ‌تریپسین برای بررسی کمبود این پروتئین.

سایر روش ‌های بررسی کبد

روش های زیر ممکن است برای بررسی وضعیت یا عملکرد کبد انجام شوند. این روش ها همچنین می توانند اندام های مرتبط با کبد، مانند کیسه صفرا یا مجاری صفراوی را بررسی کنند.

• نمونه برداری از کبد : این آزمایش برای بررسی آسیب در بافت کبد انجام می شود. با استفاده از یک سوزن، مقدار کمی از بافت کبد برداشته می شود، سپس نمونه بافت به آزمایشگاه فرستاده می شود تا از نظر وجود التهاب، ایجاد بافت اسکار یا سایر مشکلات بررسی شود.
• سی تی اسکن : سی تی اسکن مجموعه ای از تصاویر با استفاده از اشعه ایکس است که یک تصویر سه بعدی از کبد و کیسه صفرا ایجاد می کند. این روش تصویربرداری می تواند سنگ های صفراوی، آبسه ها، عروق خونی غیرطبیعی یا تومورها را نشان دهد.
• ERCP (کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپیک): این آزمایش می تواند مشخص کند که آیا مجاری صفراوی مسدود یا تنگ شده اند یا خیر. همچنین می تواند تصاویری از کیسه صفرا تهیه کند.

در طول این آزمایش، یک لوله انعطاف پذیر و باریک به نام آندوسکوپ از طریق دهان وارد بدن می شود و از مری و معده عبور داده می شود تا به قسمت ابتدایی روده کوچک برسد؛ جایی که مجاری صفراوی در آن قرار دارند. ماده حاجب از طریق این لوله وارد می شود تا مجاری صفراوی در تصاویر اشعه ایکس قابل مشاهده باشند.

پزشک همچنین ممکن است از ابزارهای کوچک برای برداشتن نمونه های بسیار کوچکی از بافت یا مایع استفاده کند. این نمونه ها برای بررسی به آزمایشگاه فرستاده می شوند.

• اسکن HIDA : این آزمایش عملکرد کبد و کیسه صفرا را بررسی می کند. در این روش مقدار کمی ماده رادیواکتیو وارد بدن می شود، این ماده هنگام عبور از کبد به سمت کیسه صفرا و سپس روده، در اسکن قابل مشاهده است. این آزمایش می تواند وضعیت و مشکلات احتمالی مجاری صفراوی را مشخص کند، همچنین می تواند نشان دهد که آیا کیسه صفرا به درستی کار می کند یا خیر.
• MRI (ام آر آی): این روش تصویربرداری با استفاده از میدان مغناطیسی، امواج رادیویی و رایانه، تصاویری از کبد و سایر اندام ها و بافت های مرتبط ایجاد می کند.
• MRCP (کلانژیوپانکراتوگرافی با تشدید مغناطیسی): این روش نوعی ام آر آی با جزئیات بیشتر، نسبت به MRI معمولی است و می تواند مجاری صفراوی غیرطبیعی یا تنگ، تومورها و سنگ های صفراوی را نشان دهد.
• سونوگرافی:  این آزمایش با استفاده از امواج صوتی بی ضرر و رایانه، تصویری از کبد، کیسه صفرا و مجاری صفراوی ایجاد می کند. سونوگرافی می تواند سنگ های صفراوی، تومورها یا تجمع چربی در کبد را نشان دهد. همچنین برای بررسی وضعیت عروق خونی و شناسایی تجمع صفرا در محل هایی که ممکن است صفرا از کبد نشت کرده باشد، استفاده می شود. نوع خاصی از سونوگرافی به نام الاستوگرافی اطلاعات بیشتری درباره میزان ایجاد بافت اسکار در کبد (سیروز کبدی) ارائه می دهد.

تفسیر آزمایش کبد چگونه انجام می‌ شود؟

تفسیر آزمایش کبد بر اساس مجموعه ‌ای از شاخص‌ ها مانند  ALT، AST، ALP، GGT، بیلی ‌روبین، آلبومین و PT/INR انجام می‌ شود.

هر یک از این موارد اطلاعات متفاوتی درباره وضعیت کبد و عملکرد آن ارائه می ‌دهند و نتیجه یک آزمایش به ‌تنهایی معمولاً برای تشخیص قطعی بیماری کافی نیست.

پارامتر	چه چیزی را بررسی می ‌کند؟	افزایش آن ممکن است با چه چیزی مرتبط باشد؟
ALT	آسیب به سلول‌ های کبدی	التهاب یا آسیب کبدی
AST	آسیب بافتی	آسیب کبدی یا سایر بافت ‌ها
ALP	عملکرد مرتبط با صفرا	مشکلات مجاری صفراوی
GGT	مشکلات کبد و مجاری صفراوی	انسداد صفراوی یا برخی آسیب‌ های کبدی
بیلی ‌روبین	پردازش و دفع بیلی‌ روبین	مشکلات کبد یا مجاری صفراوی
آلبومین	تولید پروتئین توسط کبد	کاهش آن ممکن است در برخی بیماری ‌های کبدی دیده شود
PT/INR	مدت زمان لخته شدن خون	اختلال عملکرد کبد

نحوه آمادگی برای انجام آزمایش کبد

برای انجام آزمایش کبد به آمادگی خاصی نیاز ندارید. با این حال، اگر قرار است هم زمان آزمایش های خون دیگری نیز انجام دهید، ممکن است اقدامات خاصی برای ایجاد آمادگی لازم باشد.

برای انجام آزمایش، طبق دستور پزشک یا مرکز نمونه ‌گیری عمل کنید.

در صورت نیاز به ناشتا بودن برای انجام آزمایش، با معده خالی برای نمونه ‌گیری مراجعه کنید و درباره مصرف داروها و سایر اقدامات لازم پیش از انجام آزمایش، از پزشک یا مرکز نمونه‌ گیری راهنمایی بگیرید.

داروهای خود را بدون مشورت با پزشک قطع نکنید. اگر داروی خاصی مصرف می ‌کنید، پیش از انجام آزمایش درباره نحوه مصرف آن ها با پزشک یا مرکز نمونه‌ گیری مشورت کنید.

نحوه انجام آزمایش کبد

معمولاً برای انجام آزمایش کبد باید با در دست داشتن معرفی نامه پزشک به یک آزمایشگاه پاتولوژی مراجعه کنید. این آزمایش ها همچنین به طور معمول در بیمارستان ها نیز انجام می شوند.

در آزمایشگاه، نمونه گیر معمولاً از طریق یکی از رگ های بازویتان، نمونه ای از خون شما را می گیرد، سپس نمونه خون در صف بررسی و آزمایش قرار می گیرد.

نتایج آزمایش معمولاً در دومین روز کاری پس از نمونه گیری، آماده می شوند.

اگر نتیجه آزمایش کبد غیرطبیعی باشد چه می ‌شود؟

هر یک از آزمایش های کبد اطلاعات متفاوتی درباره جنبه های مختلف عملکرد کبد و سلامت عمومی بدن ارائه می دهد.

نتایج این آزمایش ها به تنهایی یک بیماری یا وضعیت خاص را تشخیص نمی دهند، اما می توانند نشانه هایی از بیماری یا آسیب کبدی را نشان دهند.

اگر نتایج آزمایش شما غیرطبیعی باشد، پزشک ممکن است انجام آزمایش های بیشتری را توصیه کند، از جمله:

• سونوگرافی برای بررسی شکل و اندازه کبد
• سی تی اسکن یا ام آر آی برای تهیه تصاویر دقیق از کبد
• آزمایش های خون بیشتر برای مشخص شدن علت مشکل

برخی از نتایج آزمایش های کبد ممکن است تحت تاثیر بیماری ها یا شرایطی قرار بگیرند که مربوط به سایر قسمت های بدن هستند. بنابراین، مهم است که نتایج آزمایش خود را با پزشک در میان بگذارید تا پزشک بتواند توضیح دهد که این نتایج برای وضعیت شما چه معنایی دارند.

سوالات متداول

1. آزمایش کبد چیست؟

آزمایش کبد یک آزمایش خون برای بررسی عملکرد کبد و شناسایی مشکلات احتمالی آن است.

2. آزمایش کبد شامل چه مواردی است؟

مهم ‌ترین موارد آن شامل  ALT، AST، ALP، GGT، بیلی ‌روبین، آلبومین و PT/INR هستند.

3. آیا آزمایش کبد نیاز به ناشتا بودن دارد؟

معمولاً خیر؛ اما اگر آزمایش ‌های دیگری هم همراه با آن انجام شود، ممکن است نیاز به ناشتایی باشد.

4. آزمایش کبد برای تشخیص چه بیماری ‌هایی است؟

آزمایش کبد برای بررسی احتمال بیماری کبدی، هپاتیت، سیروز، مشکلات مجاری صفراوی یا وجود علائمی مانند زردی و درد شکم ممکن است تجویز شود.

5. بالا بودن آنزیم ‌های کبدی چه معنایی دارد؟

بالا بودن آنزیم ‌هایی مانند ALT و AST می‌ تواند نشانه آسیب یا مشکل کبدی باشد، اما در نهایت تفسیر نتیجه باید توسط پزشک انجام شود.

جمع ‌بندی

آزمایش کبد، یکی از آزمایش ‌های مهم خون برای بررسی عملکرد کبد و شناسایی مشکلات احتمالی آن است. این آزمایش با بررسی شاخص‌ هایی مانند  ALT، AST، ALP، GGT، بیلی‌ روبین و آلبومین می‌ تواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت کبد ارائه دهد.

در کنار این موارد، آزمایش ‌های تکمیلی مانند AFP، CBC، گلوکز، آزمایش‌ های هپاتیت، آنتی ‌بادی ‌های خودایمنی و بررسی آهن نیز ممکن است برای ارزیابی دقیق ‌تر وضعیت کبد مورد استفاده قرار گیرند. در برخی شرایط، روش ‌هایی مانند سونوگرافی، MRI، سی ‌تی ‌اسکن، نمونه ‌برداری و سایر روش ‌های تصویربرداری نیز به تشخیص دقیق ‌تر کمک می ‌کنند.

نتایج غیرطبیعی آزمایش کبد لزوماً به معنای وجود یک بیماری مشخص نیست و ممکن است به بررسی ‌های بیشتری نیاز داشته باشد. بنابراین، تفسیر نتایج باید با توجه به شرایط فرد و نظر پزشک انجام شود.