آزمایش سرطان کبد: انواع، تشخیص و پیشگیری

آزمایش سرطان کبد، نقش کلیدی در تشخیص زودهنگام این بیماری خاموش اما مرگبار دارد. سرطان کبد اغلب تا مراحل پیشرفته علائم واضحی ایجاد نمی ‌کند و به همین دلیل، بسیاری از بیماران زمانی تشخیص داده می‌ شوند که گزینه‌ های درمانی محدودتر شده ‌اند.

غربالگری منظم در افراد پرخطر، استفاده از روش‌ های تصویربرداری و آزمایش‌ های خون، و همچنین بهره ‌گیری از فناوری ‌های نوین تشخیصی، می ‌تواند شانس تشخیص به‌ موقع و درمان موفق سرطان کبد را به ‌طور چشمگیری افزایش دهد.

در این مقاله، به ‌صورت جامع با انواع آزمایش ‌های تشخیص سرطان کبد، از روش ‌های رایج تا تست ‌های خون پیشرفته، آشنا می ‌شویم.

آزمایش سرطان کبد و اهمیت تشخیص زودهنگام

آزمایش سرطان کبد، یکی از مهم ‌ترین روش‌ های شناسایی زودهنگام این بیماری، به‌ ویژه در افرادی است که در گروه‌ های پرخطر قرار دارند و هنوز علائم مشخصی را تجربه نمی ‌کنند.

این فرآیند که با عنوان غربالگری سرطان کبد شناخته می‌ شود، می ‌تواند نقش مؤثری در تشخیص به‌ موقع و افزایش شانس درمان داشته باشد. با این حال، در بسیاری از موارد، تشخیص سرطان کبد زمانی انجام می‌ شود که بیماری با بروز علائم و نشانه ‌های بالینی همراه شده است.

در صورت مشاهده علائم یا نشانه ‌هایی که احتمال ابتلا به سرطان کبد را مطرح کند، پزشک با انجام معاینات بالینی، بررسی سوابق پزشکی و درخواست آزمایش ‌های تشخیصی سرطان کبد، وجود بیماری را به‌ صورت قطعی بررسی می ‌کند.

تشخیص سرطان کبد در مراحل اولیه، امکان درمان ‌های موثرتر و موفقیت بیشتر در جراحی یا پیوند کبد را فراهم می‌ کند.

مطلب پیشنهادی: بیماری سرطان رحم

غربالگری سرطان کبد و افراد پرخطر

شیوع سرطان کبد در سطح جهان در حال افزایش است و تشخیص زود هنگام یکی از عوامل کلیدی برای بهبود شانس بقا و موفقیت درمان است. به همین دلیل، غربالگری منظم برای افراد پرخطر، مانند کسانی که دارای سیروز، هپاتیت مزمن B یا سابقه خانوادگی سرطان کبد هستند، توصیه می‌ شود.

سابقه پزشکی و معاینه فیزیکی

پزشک شما درباره سابقه پزشکی تان سوال خواهد کرد تا اطلاعات بیشتری درباره علائم شما و عوامل خطر احتمالی به دست آورد. همچنین پزشک، شما را معاینه می کند تا به دنبال نشانه های سرطان کبد و سایر مشکلات سلامتی باشد.

در این معاینه، به احتمال زیاد توجه ویژه ای به ناحیه شکم خواهد شد و پوست و سفیدی چشم ها برای وجود یرقان (تغییر رنگ زردگونه) مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

اگر علائم و یا نتایج معاینه فیزیکی نشان دهنده احتمال سرطان کبد باشند، به احتمال زیاد انجام آزمایش های تکمیلی ضروری خواهد بود.

این آزمایش ها ممکن است شامل آزمایش های تصویربرداری، آزمایشگاهی و یا نمونه برداری (بیوپسی) از بافت کبد باشند.

در صورتی که سرطان کبد تشخیص داده شود، آزمایش های دیگری نیز ممکن است انجام شوند تا اطلاعات بیشتری درباره احتمال گسترش سرطان به دست آید.

روش های تشخیص سرطان کبد

آزمایش های تصویربرداری

آزمایش های تصویربرداری، از اشعه ایکس، میدان های مغناطیسی یا امواج صوتی برای ایجاد تصاویری از داخل بدن استفاده می کنند و ممکن است به دلایل مختلفی، هم قبل از تشخیص سرطان کبد و هم بعد از تشخیص آن انجام شوند، از جمله:

• کمک به شناسایی نواحی مشکوک که ممکن است سرطان کبد باشند.
• تعیین این که آیا یک ناحیه غیرطبیعی، سرطان کبد است یا خیر.
• کمک به پزشک برای هدایت سوزن بیوپسی به سمت ناحیه ای که احتمال سرطانی بودن دارد و برداشت نمونه.
• بررسی این که سرطان تا چه میزان گسترش یافته است.
• کمک به هدایت برخی از روش های درمانی در ناحیه کبد.
• کمک به ارزیابی میزان اثربخشی درمان.
• بررسی نشانه های احتمالی بازگشت سرطان پس از درمان.

سونوگرافی

سونوگرافی اغلب اولین آزمایشی است که برای بررسی کبد استفاده می شود.

این روش از امواج صوتی و بازتاب آن ها برای ایجاد تصویری بر روی صفحه نمایش کامپیوتر استفاده می کند. سونوگرافی می تواند تومورهایی که در کبد در حال رشد هستند را نشان دهد و در صورت نیاز، این توده ها می توانند برای بررسی سرطان مورد ارزیابی بیشتر قرار گیرند.

در برخی مراکز پزشکی، نوع خاصی از سونوگرافی به نام سونوگرافی با کنتراست تقویت شده (CEUS)  ممکن است برای بررسی دقیق تر تومور کبدی استفاده شود.

در این آزمایش تصویربرداری، نوعی ماده کنتراست که حاوی حباب های بسیار ریز (میکروبابل) است، درست قبل از انجام سونوگرافی از طریق خط وریدی (IV) تزریق می شود.

در برخی موارد در سونوگرافیCEUS ، بر اساس ظاهر تومور کبدی می توان تشخیص سرطان کبد را بدون نیاز به بیوپسی مطرح کرد.

مطلب پیشنهادی: علت وجود گلبول های قرمز در ادرار (هماتوری) چیست؟

سی تی اسکن (CT)

سی تی اسکن، از اشعه ایکس برای ایجاد تصاویر دقیق از داخل بدن استفاده می کند. انجام سی تی اسکن شکم می تواند به شناسایی انواع مختلف تومورهای کبدی کمک کند.

این روش قادر است اندازه، شکل و محل تومورها را در کبد یا سایر نواحی شکم نشان دهد و همچنین رگ های خونی اطراف را بررسی کند که به این نوع بررسی سی تی آنژیوگرافی (CTA) گفته می شود.

در برخی موارد در سی تی اسکن، بر اساس ظاهر تومور کبدی می توان تشخیص سرطان کبد را بدون نیاز به بیوپسی مطرح کرد.

سی تی اسکن همچنین می تواند برای هدایت سوزن بیوپسی به داخل تومور مورد استفاده قرار گیرد که به آن بیوپسی سوزنی تحت هدایت سی تی اسکن گفته می شود.

در صورتی که فرد مبتلا به سرطان کبد باشد، ممکن است سی تی اسکن قفسه سینه نیز انجام شود تا گسترش احتمالی سرطان به ریه ها بررسی شود.

ام‌ آر‌ آی (MRI)

مانند سی تی اسکن، ام آر آی نیز تصاویر دقیقی از بافت های نرم بدن ارائه می دهد، اما در این روش به جای اشعه ایکس از امواج رادیویی و آهنرباهای قوی استفاده می شود.

ام آر آی می تواند در بررسی تومورهای کبدی بسیار مفید باشد. در برخی موارد در ام آر آی، بر اساس ظاهر تومور کبدی می توان تشخیص سرطان کبد را بدون نیاز به بیوپسی مطرح کرد.

از ام آر آی همچنین می توان برای بررسی رگ های خونی داخل و اطراف کبد و شناسایی هرگونه انسداد عروقی استفاده کرد که به این روش ام آر آنژیوگرافی (MRA) گفته می شود.

این روش تصویربرداری همچنین می تواند نشان دهد که آیا سرطان کبد به سایر بخش های بدن گسترش یافته است یا خیر.

اسکن استخوان

اسکن استخوان می تواند به شناسایی سرطانی که به استخوان ها گسترش یافته است (متاستاز) کمک کند.

پزشکان معمولا این آزمایش را برای افراد مبتلا به سرطان کبد درخواست نمی کنند، مگر این که بیمار علائمی مانند درد استخوانی داشته باشد یا این که احتمال داده شود فرد واجد شرایط پیوند کبد برای درمان سرطان خود باشد.

نمونه برداری (بیوپسی) کبد

بیوپسی به معنای برداشتن نمونه ای از بافت است تا مشخص شود آیا سرطانی است یا خیر.

گاهی اوقات، تنها راه اطمینان از تشخیص سرطان کبد این است که نمونه بیوپسی گرفته شود و در آزمایشگاه پاتولوژی مورد بررسی قرار گیرد.

اما در برخی موارد، پزشکان می توانند بر اساس نتایج آزمایش های تصویربرداری مانند سی تی اسکن و ام آر آی (که پیش تر توضیح داده شد) با اطمینان بالایی تشخیص دهند که فرد مبتلا به سرطان کبد است. در چنین شرایطی، ممکن است نیازی به بیوپسی نباشد.

پزشکان اغلب نگران این موضوع هستند که وارد کردن سوزن به داخل تومور برای انجام بیوپسی یا ایجاد هرگونه دست کاری در تومور بدون برداشتن کامل آن، ممکن است باعث پخش شدن سلول های سرطانی در مسیر سوزن شود.

این نگرانی به ویژه زمانی اهمیت زیادی دارد که جراحی یا پیوند کبد به عنوان گزینه های احتمالی برای درمان قطعی سرطان مطرح باشند، زیرا هرگونه گسترش سرطان می تواند باعث شود فرد واجد شرایط پیوند کبد نباشد.

به همین دلیل، برخی متخصصان توصیه می کنند افرادی که ممکن است کاندید پیوند کبد باشند، بیوپسی را فقط در مرکزی انجام دهند که قرار است پیوند در آن جا انجام شود.

در صورتی که انجام بیوپسی ضروری باشد، این کار می تواند به روش های مختلفی انجام شود.

بیوپسی سوزنی

در بیوپسی سوزنی، یک سوزن توخالی از طریق پوست ناحیه شکم وارد کبد می شود. پیش از قرار دادن سوزن، معمولا بی حسی موضعی (داروی بی حس کننده) به پوست تزریق می شود. این نوع بیوپسی اغلب با کمک سونوگرافی یا سی تی اسکن برای هدایت دقیق سوزن انجام می شود.

بیوپسی لاپاروسکوپیک

نمونه های بیوپسی همچنین می توانند در حین انجام لاپاروسکوپی برداشته شوند. این روش به پزشک امکان می دهد سطح کبد را به طور مستقیم مشاهده کند و از نواحی غیرطبیعی نمونه برداری انجام دهد.

بیوپسی جراحی

در طول جراحی می توان بیوپسی برشی (برداشتن بخشی از تومور) یا بیوپسی کامل (برداشتن کل تومور به همراه مقداری از بافت سالم اطراف کبد) را انجام داد.

آزمایش نمونه های بیوپسی

اگر بیوپسی انجام شود، نمونه ها به آزمایشگاه فرستاده می شوند و در آن جا با میکروسکوپ بررسی می شوند تا مشخص شود آیا سلول های سرطانی در آنها وجود دارد یا خیر. همچنین ممکن است آزمایش های دیگر آزمایشگاهی نیز روی این نمونه ها انجام شود.

آزمایش‌ های خون

پزشک ممکن است آزمایش های خون را برای شما به دلایل مختلفی درخواست کند:

• کمک به تشخیص سرطان کبد (اگر چه تشخیص قطعی فقط با آزمایش خون ممکن نیست)
• کمک به تعیین علت احتمالی ایجاد سرطان کبد
• ارزیابی عملکرد کبد که می تواند بر انتخاب روش های درمانی تأثیر بگذارد
• بررسی عملکرد سایر ارگان ها و وضعیت کلی سلامت بدن که می تواند بر قابلیت انجام درمان ها مؤثر باشد
• ارزیابی میزان اثربخشی درمان
• بررسی نشانه های بازگشت سرطان پس از درمان

آزمایش خون آلفا-فوتوپروتئین (AFP)

AFP یک پروتئین است که گاهی در سطوح بالا در خون افراد مبتلا به بیماری های کبدی، سرطان کبد (یا برخی سرطان های دیگر) و برخی شرایط دیگر مشاهده می شود.

اگر سطح AFP در فردی که دارای تومور کبدی است بسیار بالا باشد، می تواند نشانه ای از حضور سرطان کبد باشد. با این حال، بسیاری از افراد مبتلا به سرطان کبد در مراحل اولیه بیماری، سطح AFP طبیعی دارند، بنابراین افزایش AFP به تنهایی کمک زیادی به تشخیص احتمال سرطانی بودن توده کبدی نمی کند.

این آزمایش گاهی اوقات در افرادی که قبلاً مبتلا به سرطان کبد تشخیص داده شده اند مفید است:

• سطح AFP می تواند در تعیین گزینه های درمانی کمک کند.
• در طول درمان، این آزمایش می تواند نشان دهد درمان تا چه حد مؤثر است، زیرا در صورت اثرگذاری درمان، سطح AFP باید کاهش یابد.
• پس از درمان، این آزمایش می تواند برای بررسی نشانه های احتمالی بازگشت سرطان (عود) استفاده شود.

سایر آزمایش های خون

• آزمایش های ویروسی هپاتیت: پزشک شما ممکن است آزمایش خون را برای بررسی هپاتیت B و C درخواست کند.

• آزمایش های عملکرد کبد (LFTs): از آن جا که سرطان کبد اغلب در کبدهای آسیب دیده ناشی از هپاتیت و/یا سیروز ایجاد می شود، پزشکان باید وضعیت کبد شما را قبل از شروع درمان بدانند.

اگر بخشی از کبد که تحت تأثیر سرطان قرار نگرفته است به خوبی کار نکند، ممکن است نتوانید جراحی را برای درمان قطعی سرطان انجام دهید، زیرا این جراحی ممکن است نیاز به برداشتن بخش بزرگی از کبد داشته باشد. سایر گزینه های درمانی مانند برخی درمان های هدفمند یا شیمی درمانی نیز اگر کبد به خوبی عمل نکند، ممکن است مناسب نباشند.

• آزمایش های انعقادی خون: کبد، پروتئین هایی تولید می کند که به انعقاد خون هنگام خونریزی کمک می کنند. کبد آسیب دیده ممکن است به اندازه کافی این عوامل انعقادی را تولید نکند که می تواند خطر خونریزی را افزایش دهد. پزشک شما ممکن است آزمایش های خون برای ارزیابی این خطر را درخواست کند.
• آزمایش های عملکرد کلیه: آزمایش نیتروژن اوره خون (BUN) و کراتینین معمولاً انجام می شوند تا عملکرد کلیه ها بررسی شود.
• شمارش کامل خون  (CBC): این آزمایش سطح گلبول های قرمز (که اکسیژن را در بدن حمل می کنند)، گلبول های سفید (که با عفونت مبارزه می کنند) و پلاکت ها (که به انعقاد خون کمک می کنند) را اندازه گیری می کند.

مطلب پیشنهادی: آزمایش CBC: شمارش کامل خون و تفسیر نتایج

این آزمایش نشانه ای از عملکرد مغز استخوان (محل تولید سلول های خونی جدید) ارائه می دهد.

• آزمایش های شیمی خون و سایر آزمایش ها: آزمایش های شیمی خون سطوح مواد مختلف در خون را بررسی می کنند که برخی از آن ها ممکن است تحت تأثیر سرطان کبد قرار گرفته باشند.

برای مثال، سرطان کبد می تواند سطح کلسیم خون را افزایش دهد، در حالی که سطح قند خون ممکن است کاهش یابد. گاهی اوقات سرطان کبد می تواند سطح کلسترول خون را نیز افزایش دهد، بنابراین این مورد نیز ممکن است بررسی شود.

آزمایش خون جدید

یک آزمایش خون جدید برای تشخیص سرطان کبد، بر پایه مولتی ‌امیک (multiomic) اخیراً توسعه یافته است که چندین برابر حساسیت بیشتری نسبت به سونوگرافی دارد و نتایج بسیار چشمگیری در تشخیص تومورهای مرحله اولیه هپاتوسلولار کارسینوما (HCC) نشان داده است.

این روش تشخیصی با ترکیب نشانگرهای DNA متیلاسیون و پروتئینی، نشانه ‌های مولکولی مرتبط با سرطان کبد را شناسایی می ‌کند و نویدبخش افزایش دقت غربالگری و بهبود نتایج درمانی است.

این روش‌ ها می ‌توانند محدودیت‌ های روش ‌های تصویربرداری فعلی را کاهش داده و امکان تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم بیماران پرخطر را فراهم کنند.

مطلب پیشنهادی: نکات مهم درباره اختلالات گلبول ‌های قرمز خون

نتایج کارآزمایی ALTUS

کارآزمایی ALTUS، بزرگترین مطالعه پیش ‌بینی ‌کننده از نوع خود در آمریکا است و بیش از ۳۰۰۰ شرکت‌ کننده از سطح جامعه، کلینیک ها و مراکز دانشگاهی در آن ثبت نام کرده ‌اند. طراحی مطالعه به گونه‌ ای است که تنوع نژادی و قومی گروه ‌های پرخطر را بازتاب دهد.

بر اساس نتایج کارآزمایی، این آزمایش خون توانست سه برابر بیشتر از سونوگرافی، سرطان‌ کبد را تشخیص دهد (۶۷% در مقابل 22%).

حساسیت تشخیص HCC  در مراحل اولیه برای این آزمایش ۶4% و برای سونوگرافی تنها 9% بود.

این داده ‌ها نشان می‌ دهند که غربالگری خون محور می ‌تواند محدودیت‌ های سونوگرافی، به ویژه در افراد چاق یا در شرایطی که کیفیت تصویر کاهش می ‌یابد را برطرف کند.

مطلب پیشنهادی: آزمایش خون WBC

اهمیت غربالگری منظم و تشخیص زودهنگام سرطان کبد

برای افراد با ریسک بالا، استاندارد فعلی غربالگری شامل سونوگرافی شکمی و آزمایش خون آلفا-فتوپروتئین (AFP) هر شش ماه یک بار است.

استفاده از روش ‌های دقیق ‌تر تشخیصی مانند آزمایش خون جدید بر پایه مولتی ‌امیک (multiomic) می ‌تواند تشخیص زود هنگام سرطان کبد را بهبود دهد و به پزشکان کمک کند تا درمان مناسب و به موقع را ارائه کنند.

نتیجه ‌گیری

تشخیص زودهنگام سرطان کبد مهم ‌ترین عامل در افزایش شانس درمان موفق و بهبود بقای بیماران است.

روش ‌های رایج مانند سونوگرافی شکمی و آزمایش AFP هم چنان ستون اصلی غربالگری در افراد پرخطر محسوب می ‌شوند، اما محدودیت ‌های آن ‌ها باعث شده است نیاز به ابزارهای دقیق ‌تر بیش از گذشته احساس شود.

آزمایش ‌های خون نوین مبتنی بر مولتی ‌امیک، که در کارآزمایی ‌هایی مانند ALTUS نتایج امیدوارکننده ‌ای نشان داده ‌اند، می ‌توانند تحولی اساسی در غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان کبد ایجاد کنند.

ترکیب این روش‌ های نوین با آزمایش ‌های استاندارد، به پزشکان امکان می‌ دهد تصمیمات درمانی آگاهانه‌ تر و بموقع ‌تری اتخاذ کنند و در نهایت، شانس موفقیت درمان و کیفیت زندگی بیماران را افزایش دهند.

اگر در گروه‌ های پرخطر قرار دارید، انجام غربالگری منظم تحت نظر پزشک می‌ تواند نقشی حیاتی در حفظ سلامت شما داشته باشد.

سوالات متداول

• چه افرادی باید غربالگری سرطان کبد را به ‌طور منظم انجام دهند؟

افراد پرخطر مانند مبتلایان به سیروز کبدی، هپاتیت مزمن B یا C، افرادی با سابقه خانوادگی سرطان کبد و برخی بیماران با بیماری ‌های مزمن کبدی باید تحت غربالگری منظم قرار گیرند.

• غربالگری سرطان کبد باید هر چند وقت یک ‌بار انجام شود؟

برای افراد پرخطر، غربالگری استاندارد شامل انجام سونوگرافی شکمی همراه با آزمایش AFP هر شش ماه یک ‌بار است. بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است روش ‌های تکمیلی یا جدیدتر را نیز توصیه کند.

• آیا تشخیص زودهنگام سرطان کبد واقعاً شانس درمان را افزایش می ‌دهد؟

بله، تشخیص سرطان کبد در مراحل اولیه امکان استفاده از درمان‌ های مؤثرتر مانند جراحی یا پیوند کبد را فراهم می ‌کند و به ‌طور قابل توجهی بقای بیماران و کیفیت زندگی آن‌ ها را بهبود می ‌بخشد.

• آیا می‌ توان سرطان کبد را فقط با آزمایش خون تشخیص داد؟

خیر، تشخیص قطعی سرطان کبد معمولاً فقط با آزمایش خون امکان‌ پذیر نیست. آزمایش‌ هایی مانند AFP می ‌توانند سرنخ ‌هایی ارائه دهند، اما برای تشخیص دقیق ‌تر اغلب به روش ‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی، سی ‌تی اسکن یا ام ‌آر ‌آی نیاز است.

• تفاوت سونوگرافی، سی‌ تی اسکن و ام ‌آر ‌آی در تشخیص سرطان کبد در چیست؟

سونوگرافی معمولاً اولین و ساده ‌ترین روش غربالگری است. سی ‌تی اسکن و ام ‌آر ‌آی تصاویر دقیق‌ تری از تومور، اندازه آن و درگیری عروق ارائه می ‌دهند و در بسیاری از موارد می ‌توانند بدون نیاز به بیوپسی تشخیص سرطان کبد را مطرح کنند.

• بیوپسی کبد در چه شرایطی لازم است؟

بیوپسی کبد زمانی انجام می ‌شود که نتایج تصویربرداری برای تشخیص قطعی کافی نباشند. با این حال، در بسیاری از موارد، ظاهر تومور در سی ‌تی اسکن یا ام‌ آر‌ آی به اندازه ‌ای مشخص است که نیازی به بیوپسی وجود ندارد، به ‌ویژه اگر بیمار کاندید جراحی یا پیوند کبد باشد.